فدک چه شد؟

فدک کجاست؟ چگونه به پیامبر رسید؟ به چه دلیل به حضرت فاطمه (س) به ارث رسید و سرانجام آن چه شد؟


فدک کجاست؟ چگونه به پیامبر رسید؟ به چه دلیل به حضرت فاطمه (س) به ارث رسید و سرانجام آن چه شد؟
فدک یکى از دهکده‏هاى آباد و حاصلخیز نزدیک خیبر است و تا مدینه 140 کیلومتر فاصله دارد . درسال هفتم هجرت، قلعه‏هاى خیبر یکى پس از دیگرى فتح شد و قدرت مرکزى یهود در هم شکست . ساکنان فدک تسلیم گردیدند و در برابر پیامبر متعهد شدند نیمى از زمین‏ها و باغ‏هاى خودرا به آن حضرت واگذار کنند و نیمى دیگر را براى خود نگهدارند . افزون بر این، آن‏ها کشاورزى سهم پیامبر را هم به عهده گرفتند تا در برابرش مزدى دریافت کنند .
سرزمین‏هایى که بدون هجوم نظامى به دست مسلمانان مى‏افتد، به شخص رسول خدا (ص) تعلق دارد و هر گونه بخواهد مى‏تواند عمل کند . وقتى آیه «و آت ذالقربى حقه و المسکین و ابن السبیل و لاتبذر تبذیرا» (1) نازل شد، پیامبر اسلام دخترش فاطمه (س) را خواست و فدک را به او داد . (2)
سرگذشت فدک پس از پیامبر:
پس از پیامبر اسلام، حضرت فاطمه (س) از فدک محروم گردید و کارگرانش را از فدک بیرون کردند . آن حضرت براى پس گرفتن فدک بسیار کوشید; ولى دستگاه خلافت از این کار سرباز زد . ممنوعیت‏حضرت فاطمه (س) از فدک در زمان خلافت ابوبکر بن ابى قحافه پى‏ریزى شد . پس از آن که معاویه به قدرت رسید، فدک را میان مروان، عمروبن عثمان و پسرش یزید تقسیم کرد . در دوران خلافت مروان، همه فدک در اختیار وى قرار گرفت و او آن را به پسرش عبدالعزیز داد . عبدالعزیز نیز فدک را به پسرش عمر داد . عمربن عبدالعزیز فدک را به فرزندان حضرت فاطمه (س) برگردانید . پس از درگذشت عمربن عبدالعزیز، فدک در اختیار خلفاى بعدى قرار گرفت وتا روزى که حکومت امویان ادامه داشت، در اختیار آنان ماند . وقتى حکومت‏به بنى عباس رسید، سفاح آن را به عبدالله بن حسن برگرداند . پس از سفاح، منصور دوانقى فدک را از فرزندان زهرا (س) گرفت . فرزند منصور (مهدى) فدک را به فرزندان زهرا (س) بازگردانید . پس از مهدى، موسى و هارون دوباره فدک را از فرزندان حضرت فاطمه (س) پس گرفتند . وقتى خلافت‏به مامون عباسى رسید، به طور رسمى فدک را به فرزندان حضرت زهرا (س) بازگردانید . پس از مامون نیز وضعیت فدک چنین بود، گاه بر مى‏گرداندند و گاه پس مى‏گرفتند . در عصر آن‏ها، فدک مساله‏اى سیاسى به شمار مى‏آمد نه انتفاعى و اقتصادى . خلفاى عباسى و اموى به درآمد فدک نیاز نداشتند . براى همین وقتى عمربن عبدالعزیز فدک را به فرزندان فاطمه (س) باز گرداند، بنى‏امیه او را سرزنش کردند و گفتند: تو بااین کار ابوبکر و عمربن خطاب را تخطئه کردى . (3)
مسلم بن حجاج نیشابورى، در کتاب معروفش «صحیح مسلم‏» ، داستان مطالبه فدک از سوى حضرت فاطمه - سلام الله علیها - را به طور مشروح آورده و از عایشه چنان نقل کرده است که، حضرت فاطمه (س) پس از امتناع خلیفه از بازگرداندن فدک، با او قهر کرد و تا هنگام وفاتش حتى یک کلمه با ابوبکر سخن نگفت . (4) در نهج‏البلاغه درباره فدک چنین آمده است: «از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده، تنها فدک در دست ما بود که گروهى بر آن بخل ورزیدند و گروهى هم از آن چشم پوشیدند; و خداوند بهترین داور است .» (5)
سرانجام در دوران متوکل عباسى فدک از فاطمیان پس گرفته شد; درختانش به دستور شخصى به نام «عبدالله بن عمر بازیار» قطع گردید و روسیاهى آن براى بدخواهان باقى ماند . ناگفته نماند قطع درختان در حالى انجام گرفت که یازده درخت‏خرمایى که به دست مبارک پیامبر (ص) در آن کاشته شده بود، هنوز باقى بود . شخصى که آن درختان را قطع کرد، «بشران بن ابى امیة ثقفى‏» نام داشت که پس از بازگشت‏به بصره - آن گونه که در تاریخ آمده است - فلج‏شد . (6)
براى آگاهى بیش‏تر ر . ک:
الف) الغدیر، ج‏7، ص 194 .
ب) فدک در تاریخ، شهید صدر .
ج) مدینه‏شناسى، ج 2، ص‏492 .
د) فرهنگ سخنان فاطمه (س)، دشتى .
ه) معجم البلدان، ج‏4، حرف «ف‏» .
و) سیره حلبیه، ج‏3، ص 362 .
ز) اصول کافى، ج 1، ص‏492 .(بحث‏خمس)
ح) مکاتیب الرسول، احمدى میانجى .

پى‏نوشت:

1 . اسرا (17): 26 .
2 . مجمع البیان، ج‏3، ص 411 .
3 . فروغ ابدیت، جعفر سبحانى، ج 2، ص 669 .
4 . صحیح مسلم، ج‏3، ص 1380 .
5 . نهج البلاغه (فیض الاسلام)، نامه 45 .
6 . شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج 16، ص 217 .


کلمات کلیدی :فدک
درباره
    ریحانه
نویسندگان وبلاگ
صفحات اختصاصی
مطالب اخیر